Običaji u Hercegovini (2): Neretva – bastion paganstva

Istorijski izvori tvrde da je stara postojbina Srba bila oko rijeke Visle i Dnjepra, a zvala se Bojka. Postepenim migracijama, od petog do sedmog vijeka, naselili su se na područja na kojima su danas.

velibor

U svojoj staroj postojbini Srbi su vjerovali u više bogova, odnosno bili su mnogobošci. Vrhovni bog Srba iz doba dok su oni bili mnogobošci do danas nije sa sigurnošću identifikovan. Po nekim istraživačima i naučnim studijama, pominju se imena bogova: Perun, Dabog, Triglav (Trojan) i Svetovid.

U zapisu o pokrštavanju Srba u Neretvlјanskoj oblasti 871. godine, vizantijski izvori su zabilјežili da je njihov najveći hram bio posvećen Svetovidu. Upravo u slivu rijeke Neretve bio je snažni bastion paganstva. Neretvlјani su bili pagani polovinom desetog vijeka. I car Konstantin je zemlјu oko Neretve nazvao „Pagania“.

perun

Perun (Foto: http://slavano-arii.ucoz.ru)

 

Religija Srba je bila prirodna religija, sa poštovanjem bogova na otvorenom uz prinos žrtve. Žrtve su prinosili bogovima prilikom molitve za svoj spas.

Žrtve koje su se prinosile bogovima nazivale su se „trebi“, a mjesta za žrtvovanje „trebišta“.

Sloveni su, kao i drugi narodi, prinosili krvnu žrtvu. Mnogi arheološki nalazi govore o pronađenim skeletima. Stara riječ koja označava mjesto žrtvoprinošenja „trebište“ javlјa se u nazivima mnogih mjesta. Kao primjer, navešću karakteristične nazive ovoga kraja: grad na jugu Hercegovine Trebinje, u okolini istoga Trebiovi, u Dabru kod Stoca zaselak Trebesin i dr.

Narod toga vremena izuzetno veliki značaj je davao drvetu, vodi, zemlјi i vazduhu. I sve je to imalo neku svoju simboliku u životu lјudi.

Drvo je predstavlјalo važnu komponentu u religijskom životu primitivnog čovjeka. Staroslovensko vjerovanje u čudotvorne moći drveća i bilјaka sačuvalo se do današnjih dana. Osim drveća i bilјaka, veliki značaj dat je i životinjama. Smatralo se da one imaju nepogrešiv instikt (predskazivanje smrti, kiše, ….). Kod Južnih Slovena, samim tim i Srba, postojala su razna vjerovanja u bogove, duhove i razna natprirodna mitska bića.

576px-Svantevit-Statue

Kip boga Svetovida na ostrvu Rujnu – Foto: Wikipedia

Smatra se da je vjerovanje u život poslije smrti bilo zajedničko svim Slovenima. Razvijeno je bilo vjerovanje da se svijet živih i mrtvih prepliće. Međutim, kontakt predaka i živih nije bio moguć bilo kad. Taj kontakt je bio moguć samo nekim određenim danima tokom godine. Kako preci utiču na sudbinu pojedinca, sudbonosnim se smatralo i rođenje djeteta.

Proučavanje pogrebnih obreda iz prošlosti je veoma kompleksno. Slika o njima se uglavnom može dobiti arheološkim istraživanjima i prema njima nekim pisanim izvorima. Odlazeći daleko u prošlost Srba, u 7. vijek, postoje podaci koji govore da su pokojnici spalјivani. Za umrle koji su spalјivani, prvo je podizano odgovarajuće obredno stanište, gdje je polagano tijelo umrle osobe prije spalјivanja, dok je pripremana pogrebna lomača i gozba. Spalјivanje je vršeno, najvjerovatnije, jer duša čovjekova je besmrtna, pa da bi se na taj način „oslobodila iz tijela“. Spalјeni ostaci pokojnika se nisu čuvali, nego su se sipali u vodu (rijeke, potoke, ponore) ili su preko lomače nasipali humke. Od desetog vijeka, pod uticajem hrišćanstva, prihvata se običaj inhumiranja pokojnika. Pokojnicima koji su sahranjivani podizan je spomenik. Od doba Svetog Save spomenici se postavlјaju nad grobom. Prije podizanja spomenika vjerovatno su vršene neke obredne radnje, kao što je kađenja tla.

Prelazak u hrišćanstvo nije mogao potpuno da eliminiše neke neznabožačke običaje, odnosno stara vjerovanja. Stara slovenska vjera na Balkanu održala se kroz narodne običaje.

Pojedini elementi predhrišćanske religije su prihvaćeni od strane hrišćanske crkve. Iako su davno izgubili svoju prvobitnu ulogu, vremenom su postali dio tradicije i na taj način postali prisutni u narodu. Do današnjih dana opstaju običaji koji su karakteristični za pojedine praznike, Božić, Vaskrs i dr. Međutim, danas smo svjedoci da se mnogi stari običaji prilagođavaju uslovima savremenog načina života.

Prema istoričarima i naučnicima, koji su se time bavili, hrišćanska obilјežja i neke radnje bile su prisutne i prije pojave hrišćanstva.

Kadionica
Krst je jedan od najstarijih čovjekovih simbola. I prije nego su primili hrišćanstvo, Sloveni su smatrali da krst ima višestruku magijsku moć. Likovno predstavlјen presjekom vertikale i horizontale, kao znak spojenih suprotnosti postao je veoma složen simbol. Nјegovo značenje upućuje na njegovu mogućnost da se složeno izrazi jednostavnim, a jednostavno iskaže složenim.

Krst se koristio za zaklinjanje, za omeđivanje zemlјišta, kao zaštita od zlih sila i slično. O zaštitnoj ulozi krsta govori i slјedeći običaj: Ako se putnik zatekao preko noći na otvorenom prostoru, prije nego bi legao spavati, on oko sebe opiše krug i u njemu krst, ili na sve strane svijeta ucrta na tlu krst, time bi bio zaštićen od zlih sila koje noću vladaju.

O prihvatanju krsta kao simbola, svjedoči i praznovanje Krstovdana. Ovdje imamo jedan drevni običaj, a to je bacanje krsta u vodu (rijeku), do kojeg mladići u takmičarskom duhu dolaze, izranjaju ga i vraćaju u crkvu.

I kađenje je, prije pojave hrišćanstva, postojalo i u životu lјudi imalo praktičnu ulogu. Kađenjem su se gonili demoni i bolesti. Dim se pravio od bilјa, kostiju, rogova, dlaka i drugog. Da se ne bi plašila djeca, kađena su zapalјenim vučijim ili medvjeđim dlakama. Danas, kađenje se vrši tamjanom, odnosno mirišlјavim zrncima od smole drveta. Tamjan ima očišćujuće dejstvo, čijim kađenjem iskazuje se počast Gospodu Bogu.

Ima jedan izvjestan broj nama poznatih, hrišćanskih praznika koji, po svojoj sadržini i cilјu, kao i po svome karakteru, pripadaju predhrišćanskom vremenu. Da je to zaista tako, možemo utvrditi koliko na osnovu unutrašnje analize njihove, toliko i iz podudaranja njihovog, vremenskog i sadržajnog, sa praznicima iz drugih predhrišćanskih religija.

 

Svakog utorka i četvrtka, na portalu Slobodne Hercegovine, feljton Velibora Šipovca “Običaji i vjerovanja u Hercegovini”.

Iz istraživačkog rada, većim dijelom dokumentovanog u objavljenoj knjizi pomenutog autora, imaćemo priliku da saznamo o prirodnim i “neprirodnim” pojavama u Hercegovini.
Kroz pagansko nasljeđe, od predanja do zbivanja današnjih dana, prikazane su starine i svetinje Hercegovine, čudesne pojave, običaji o vjerskim praznicima, vjerovanja iz životnog ciklusa, kao i narodno vjerovanje i sujevjerje.

(Ovaj feljton možete naći i na stranicama www.istocnahercegovina.com)

.

Close
Molimo Vas da podržite naš sajt
Ако Вам се свиђа сајт молимо Вас да кликнете на неку од следећих опција и да помогнете сајту да постане бољи.
error: