Običaji i vjerovanja u Hercegovini (9): Svetinje doline Neretve, Ljubinja i Dabra

Dolina Neretve je vijekovno srpsko stanište, svetilište i stradalište. Na tom području postojali su i postoje mnogi hramovi, koji su pustošeni, rušeni, pa obnavlјani, pa opet rušeni…

velibor
Ako se vratimo u prošlost, može se reći da u Srednjem vijeku nije moguće govoriti o gradu Mostaru, zato što se on pojavlјuje tek na kraju tog perioda. Moguće je govoriti o mostarskom kraju u Srednjem vijeku, odnosno o prostoru koji će kasnije gravitirati prema Mostaru.
Osnivanje Mostara dubrovački istoričar Mavro Orbin pripisao je Hercegovom vazalu Radivoju, navodeći 1440. godinu kao godinu nastanka grada. To je jedini izričit podatak o njegovoj najstarijoj istoriji.
Mostar je od samih početaka, u osmanskom dobu, napredovao najviše na račun Hercegovog grada Blagaja, koji je po nastanku stariji i koji je dugo kroz istoriju bio sjedište Humskih gospodara. Upravlјalo se iz Blagaja, a Mostar je u to vrijeme bio samo jedno malo naselјe u kome su živjeli čuvari drvenog mosta preko Neretve. Vremenom, ulogu Blagaja preuzima Mostar. Mostar je nikao na lijevoj, istočnoj obali Neretve i do sredine 16. vijeka se raširio objema njenim stranama.
Mostar je od samog svog postanka važio za jednu od važnih srpskih kulturnih, prosvjetnih i poslovnih matica. Od polovine 18. vijeka postao je i sjedište Eparhije Zahumsko-Hercegovačke.
Nezaobilazan je pomen nadaleko poznate mostarske Saborne crkve. Ukras i simbol Mostara, monumentalna i živopisna Crkva Svete Trojice, građena u periodu od 1863. do 1873. godine, bila je jedan od najviših i najlјepših pravoslavnih hramova na Balkanu, pa čak i u cijelom pravoslavnom svijetu. Novac za gradnju dao je srpski živalј Mostara i okoline. Veliki prilog poslao je sultan Abdul Aziz, a dio novca darovan je iz Rusije. Graditelјi crkve bili su Hercegovac Spasoje Vulić i na čitavom Balkanu poznati neimar Andrej Damjanov Zografski.

saborna

Saborna crkva u Mostaru

 

Veličanstvena bogomolјa, koja je svojim dimenzijama i uzdignutim položajem dominirala Mostarom, do temelјa je srušena u ratu 1992. godine, a sada je u fazi obnavlјanja.
Pored navedene Saborne crkve, na ovom području postoji veliki broj hramova i crkvišta.
Prema zapisima, stara crkva u Mostaru, posvećena Rođenju Presvete Bogorodice, koja se nalazi iznad Sabornog hrama Svete Trojice, u Bjelušinama, na padinama brda Stolac, veže se za postojanje u prvoj polovini 15 vijeka. Iznad ulaznih vrata sačuvan je natpis na kome se vidi da je crkva obnovlјena 1832. godine.
Veoma je interesantno predanje o gradnji Stare crkve u Mostaru. Naime, crkva je sagrađena zahvalјujući jednoj starici, koja je bila sluškinja kod turskog paše. Kada je došlo vrijeme da se otpusti sa službe, za svoj dobar rad starica je dobila da izabere svoju nagradu. Ona je tražila odobrenje za zemlјu na kojoj bi se sagradila bogomolјa. Turčin udovolјi staričinoj želјi i usaglasiše se da bogomolјa bude dimenzija koliko može obuhvatiti volovska koža. Ali, starica je „skrojila“ dimenzije crkve od kože i kad se to prostrlo dalo je dimenzije za njenu površinu. Pritužbe su počele odmah da stižu, ali papir odobrenja je bio potpisan. Na kraju, da se ne bi vidjela iz Starog grada, turska vlast je naredila da se crkva ukopa u zemlјu i stepenicama silazi u nju.

Manastir Žitomislić je tokom duge istorije svoga postojanja neprekidno bio izložen borbi za opstanak. Nalazi se u selu Žitomisliću, južno od Mostara i potiče iz 15 vijeka. Posvećen je Blagovještenju Presvete Bogorodice.

zitomislic

Manastir Žitomislić

Manastir je zadužbina porodice Miloradovića – Hrabrena, čija se porodična nekropola nalazi na Radimlјi, kao i kompleks crkve sa grobovima i dvije kamene sudačke stolice na Ošanićima kod Stoca.
U manastiru su se školovali znameniti Srbi i od njega potekli brojni duhovnici i arhipastiri. Monasi manastira su u 17 vijeku značajne ličnosti, tako da neki od njih stižu i do Svete Gore i postaju Hilandarski igumani.
Od starina vezanih za lokalitet Žitomislića, neophodno je pomenuti da se iznad Manastira nalaze ostaci trobrodne ranohrišćanske bazilike iz šestog vijeka. Temelјi bazilike su sanirani i zaštićeni 1971. godine.

Ljubinje je po predanju nastalo prije nekih šest stotina godina, vjerovatno imenovano po vlastelinu Ljubinu koji je učestvovao u Kosovskom boju. Područje Ljubinja je bogato naslјeđem nadgrobnih spomenika iz Srednjeg vijeka. Nekropole se nalaze u Dubočici, Vlahovićima, Bančićima, Krtinju i drugim mjestima.
Ako posmatramo stare crkve koje postoje ili za koje se zna da su postojale, onda ćemo navesti kao zanimlјive slјedeće lokalitete: Gradac, Grablјe, Mišlјen, Krajpolјe i Vlahovići.
Gradac je smješten na sjeveroistočnom obodu Ljubinjskog polјa. Prema narodnom predanju, crkva u Gradcu je sagrađena u vrijeme Nemanjića u 13 vijeku. To je najstarija crkva u ovome kraju koju zovu Matica crkva i do danas je dobro očuvana. Obnavlјana je više puta, a posvećena je Svetom Proroku Iliji.
Selo Grablјe, koje se nalazi na istočnoj strani Ljubinjskog polјa, spominje se 1445. godine. Na lokalitetu “Grubačev kamen” nalaze se ostaci temelјa crkve; vidi se polukružna apsida na istočnoj strani temelјa crkve.
Ne zna se tačno od kada potiče crkva na Mišlјenu, ali je poznato da je u staroj Crkvi na Mišlјenu služio, kao jeromonah, Sveti Vasilije Ostroški oko 1660. godine. Stara crkva vjerovatno potiče iz doba Nemanjića.
U selu Krajpolјu, koje se nalazi na oko četiri kilometra od Ljubinja, postojala je crkva koja je krajem 15 vijeka porušena od strane Osmanlija. Prema predanju, vjernici su dali zavjet da će podignuti novu crkvu, na što se čekalo pet vijekova. Crkva je posvećena Preobraženju Gospodnjem, a osvještana je 1990. godine. Mjesto gdje se nalazi sadašnja crkva je udalјeno oko 300 metara od mjesta postojanja stare, gdje su i danas uočlјivi temelјi koji su zaštićeni od dalјeg propadanja. Predanje ovoga kraja je veoma živo, a ono se prenosilo sa kolјena na kolјeno. Naime, od vremena rušenja stare crkve pričalo se da će u selu umirati muška djeca, sve dok se u selu ne obnovi ili sagradi crkva. Od kako se pamti, to se nažalost i dešavalo. Izgradnjom sadašnje crkve, uslov je ispunjen i nema više nesrećnih slučajeva!
Za istoriju stare crkve u Vlahovićima vezana su mnogobrojna predanja i ima ih više nego i o jednoj drugoj crkvi na području Ljubinja. Selo Vlahovići se nalazi na prostranoj visoravni zatvorenoj planinama: Radimlјom, Sitnicom i Drčenicom. Selo se nalazi petnaestak kilometara od Ljubinja prema sjeveroistoku. U selu postoji crkva koja je sagrađena u periodu između 1370. i 1389. godine. Crkva je bila u početku posvećena Vaskrsenju Lazarevom, a kasnije je posvećena Vidovdanu. Današnja crkva je podignuta na temelјima obnovlјene stare crkve 1864. godine. Pri ulazu u crkvu i pred oltarom su ugrađene dvije velike nadgrobne ploče sa jedva čitlјivim ćiriličnim natpisima. Na jednoj ploči piše: „Ase leži knez Vlah i Bjelić u svojoj crkvi u svetom Lazaru. Čovječe tako da nijesi. Proklet ne tikaj ume“.
Na drugoj ploči piše: „Ase leži Vukosav voevoda Vlaćević smom drugovah družinom i zagiboh na razmirnoj kraine ko (sa) moga gospodina i donesoše me družina na svou plemenitu baštinu i da e proklet tko će u me taknuti“.

vlaca

Natpis Vlaća Bijelića na nadgrobnoj ploči

Prema predanju, Vlać je crkvu sagradio, a Vukosav je bio sin Vlaća i zato se Vlaćević nazvao. Narodno predanje kaže da je vojvoda Vukosav Vlaćević sa Vlatkom Vukovićem učestvovao u boju na Kosovu 1389. godine i da je tamo teško ranjen. Vojvoda Vlaćević, po narodnom kazivanju, zakleo je svoje drugove da ga donesu u rodni kraj i sahrane ga u očevoj Crkvi. Želјa mu je ispunjena, a i danas se u Hercegovini priča o grobovima junaka koji su učestvovali u boju na Kosovu, bili teško ranjeni i doneseni u svoj rodni kraj gdje su sahranjeni.

Već poslije Kosovskog boja knez Lazar je proglašen za svetog. U jednoj povelјi iz 1405. godine, Đurađ Branković pominje svetog kneza Lazara, što govori kako se knežev kult brzo prenosio. Od tada crkva je posvećena Svetom Lazaru (Vidovdanu).
Mnogo puta crkva je rušena i obnavlјana. Interesantno je pomenuti narodno predanje koje se veže za obnovu crkve 1912. godine. Naime, kada su majstori kopali temelјe za crkvu, iz radoznalosti sa strane otvoriše grob vojvode Vukosava Vlaćevića. U njemu su vidjeli šlјem, štit sa sablјom i metalnom rukavicom. Tu je bio i litar vina začeplјen u flaši. Grob zatvoriše, jer niko to nije smio dirati!

 

vlahovici

Crkva u Vlahovićima

Dabar se kao grad u Zahumlјu pominje još u desetom vijeku, kao područje naselјeno Srbima. U Ljetopisu popa Duklјanina, Dabar se kao župno mjesto pominje pod nazivom Debre (podatak vezan za septembar 1283. godine). Na prostoru Dabra nalazi se veliki broj gomila koje su najčešće samo evidentirane, dok opsežnija istraživanja do sada nisu vršena. (Prema Erdelјanoviću – „Stara Crna Gora“, Srbi su se u predhrišćansko doba sahranjivali pod gomilama, kao pagani).

U oblasti Dabra ima puno nekropola, ostataka hramova i nekadašnjih manastira. Vidlјivi su ostaci starog grada Koštuna, koji datira iz ranog srednjeg vijeka (najkasnije je građen u 10. vijeku). Arheološka istraživanja su otkrila tragove hramova iz 13. i 14. vijeka.
Vidoštak je crkvište gdje su i danas vidlјivi ostaci ranohrišćanske crkve posvećene Svetom Iliji, kao i pravoslavna grobnica kćerke tadašnjeg sveštenika iz 1231. godine.
Po jednoj vrsti predanja, za Dabar se vežu priče o postojanju tri manastira. Prvi je manastir Obodina, na teritoriji sela Bijelјana. Ostaci nekadašnjeg objekta nalaze se u podnožju brda Orlovača, iznad seoskih kuća. Po predanju, drugi manastir se nalazio u selu Strupići. Vidlјivi su ostaci srednjovjekovne građevine.
Treći manastir, kako predanje kaže, nalazio se u Trebesinu. Nakon rušenja, na njegovim temelјima podignuta je džamija.
Druga predanja, koja ne bi mogla biti sporna za autentičnost, govore o postojanju tri crkve, međusobno isprepletene kroz jednu mističnu priču. Od te tri crkve danas postoje dvije. Po predanju o Straževici ovaj kraj je poznat.

Close
Molimo Vas da podržite naš sajt
Ако Вам се свиђа сајт молимо Вас да кликнете на неку од следећих опција и да помогнете сајту да постане бољи.
error: