Običaji i vjerovanja u Hercegovini (7): Srpske svetinje u Bileći i Gacku

Bileća je od davnina poznata kao važna raskrsnica puteva, na što ukazuju mnogi arheološki tragovi praistorijskih vremena. Smatra se da je ime Bileća slovenskog porijekla, vjerovatno nastalo od imena: Belec, Bjelota, Bjeloća ili slično.

velibor
Najstariji dokumenat koji je do sada pronađen (izvor: dubrovački arhiv), a u kome se pominje Bileća (Bilechia), datira iz 1285. godine. Od istorijskih činjenica, izdvojićemo podatak da se 1388. godine u ovome mjestu odigrala velika bitka u kojoj je vojvoda Vlatko Vuković potukao tursku vojsku.
Današnja Bileća obiluje brojnim vjerskim i kulturno istorijskim spomenicima prošlosti.
Na prilazima gradu, uz obalu bilećkog jezera, nalazi se vještački formirana nekropola stećaka koji su preneseni sa različitih lokacija iz doline Trebišnjice. Od tih stećaka, utvrđeno je da neki potiču čak iz 14. vijeka.
Veliki je broj hramova koji potiču iz daleke prošlosti:
Crkva Svetog Georgija u Podosoju je veoma stara crkva. Najvjerovatnije je iz turskog doba. Hram Svetih pravednih bogootaca Joakima i Ane u Vrhpolјu izgrađen je na srednjovjekovnom Nemanjića groblјu. Prema nekim istorijskim podacima, gradnja hrama se veže za 1349. godinu, odnosno godinu prije dolaska Cara Dušana, kada je krenuo posjetiti Dubrovnik.
Hram Svetog Vasilija Ostroškog u Gornjem Vrbnu, po predanju je sagrađen krajem 13. vijeka i bio isprva posvećen „Vaznesenju Gospodnjem“. Turci ga ruše 1687. godine. Porušena zadužbina Nemanjića obnavlјa se pod upravom kralјa Aleksandra I Karađorđevića. Posvećenje hrama Svetom Vasiliju je bilo iz razloga što je Sveti dolazio u ovaj hram pri putovanju u Nikšić.

svetog mihaila

Hram Svetog Arhangela Mihaila

U Žudojevićima se nalaze zidine Hrama posvećenog Svetom Ignjatiju Bogonoscu. Za ovaj hram se smatra da spada u najstarije hramove u ovom kraju.

U jednoj prirodnoj dolini, ispod puta Bileća – Gacko, u Trnovom dolu, kod Meke Grude, nalazi se Hram Svetog Arhangela Mihaila. Hram je sagrađen prije Kosovske bitke, jer je u njoj po predanju vojvoda Vlatko Vuković pričestio vojsku prilikom odlaska u boj na Kosovo. Smatra se da ispod sadašnjeg nivoa poda postoji pod crkve iz daleko ranijeg perioda.
Takođe, iz perioda predkosovske bitke potiče i hram na području Vranjske, posvećen Svetom Velikomučeniku Georgiju.
Predanja koja žive, a vezana za stare crkve, su u selima Prijevor i Mirilovići.
U selu Prijevor, koje se nalazi idući od Bileće prema Bijeloj Rudini, postoji jedna crkvica i gomila koja se zove Primetna gomila. Predanje kaže da je Hasan-paša Predojević rođen u tom selu. Imao je bogatog strica, kneza Predojevića, koji je imao šest sinova. Ali, kada su Turci kupili djecu u janjičare, knez ne dade nijednog svog sina nego dade jedinca od rođenog brata. Dječak vremenom postade školovan, dobi ime Hasan i dođe do titule vezira. Poslije dugo vremena dođe paša sa vojskom u Prijevor, pozna majku koja mu ispriča šta mu je stric uradio. Hasan-paša dade strica kamenovati, da bi na to mjesto svi koji naiđu bacili kamen u osudu. U selu paša sagradi crkvu svojoj majci.
Interesantno je pomenuti predanje o zakopanoj crkvi koja se ne da otkopati. Riječ je o brdu Mantokit, koje je smješteno između Mirilovića i Bileće, a na vrhu brda se nalazi jedna gomila prečnika oko dvadeset metara. Pokušavali su selјani otkopavati tu gomilu. Ali, nikada se nije to dalo. Pamti se slučaj pokušaja otkopavanja, a tada se vedar dan pretvori najednom u oblačan sa grmlјavinom. I danas se vidi udublјenje od tog otkopavanja.
Na području Bilećke opštine, u blizini današnjeg Bilećkog jezera, nalazi se manastir Dobrićevo.

Manastir Dobrićevo je sagrađen, prema istorijskim podacima, na temelјima ranohrišćanske bazilike, na staroj lokaciji, u prvoj polovini 13. vijeka. Posvećen je Vavedenju Presvete Bogorodice. Po jednom predanju gradili su ga Nemanjići, a po drugom car Konstantin i njegova majka Jelena. Po ovome drugom predanju, kaže se da su ovdje odmarali sveti car Konstatin i njegova majka carica Jelena pri povratku iz Dubrovnika za Carigrad. Zadivlјen lјepotom kraškog polјa, kroz koje je tekla bistra Trebišnjica, car je stalno govorio kako je to dobro mjesto, pa je tako Dobrićevo i dobilo ime.

dobricevo

Manastir Dobrićevo

Kamen po kamen, manastir je prenesen sa stare lokacije 1968. godine, zbog izgradnje vještačkog jezera, u selo Orah.

U dugoj i burnoj istoriji manastir je bio centar duhovnosti i pismenosti. Što se tiče starine manastira, mogu se izdvojiti dva manastirska pečata iz 1232. i 1283. godine. U manastiru se nalazi ruka do iznad šake nepoznatog svetitelјa okovana u srebrnu narukvicu. Ne zna se od kada se nalazi u manastiru. Pored navedenog ćivota sa svetinjom, postoje i čestice svetih mošti, među kojima i mošti od tijela Svetog Arsenija srpskog Arhiepiskopa.
Gacko je smješteno u centru srpske Hercegovine. Nalazi se na geografskom prostoru Visoke Hercegovine, a između planinskih masiva smješteno je Gatačko polјe. Za postojanje života na području današnjeg Gacka, podaci datiraju iz rimskog perioda.
Po narodnom predanju, opisanim od strane Luke Grđića, u listu „Bosanska vila“, Gacko je dobilo ime po gradu Gat, koji se nalazio na jednom brijegu u podnožju planine Somine. Taj grad je nastao u kosovskom periodu i dobio je ime po jednom kralјu bezvjerniku kojeg narod prozva gadom, pa na osnovu riječi „gad“ ili „gat“ kasnije postade Gacko.
Međutim, stvarnost je možda drugačija, jer jedno pismo crkveno-školske opštine u Metohiji (Gacku) svjedoči da je današnji grad Gacko dobio ime 1880. godine.
Spomenika materijalne kulture ima na cijelom prostoru gatačke opštine. Praistorijske gomile i gradine su: Gat, Kazanci, Jasenik, Fojnica, Gračanica, Grčki grad, Gacko, Miholјače, Gelјa Ljut, Gradac, Gradina i dr. Srednjovjekovna naselјa i gradovi su: Stežaja, Cernica, Samobor, Mulјa, Medvjed grad i Klјuč.
Na području Gacka postoje groblјa sa starim hrišćanskim spomenicima – stećcima. Stećci su rasuti po ravnici i brdima oko Gacka, pa kamenim jezikom govore o nekim davnim vremenima. Mnoge nekropole su smještene uz srednjovjekovne bogomolјe, kojih nije mali broj u ovome kraju. Jedna od najstarijih crkava na teritoriji Gacka je crkva Svetog Dimitrija u Domrkama (25 km sjeverozapadno od Gacka). Narodno predanje je veže za 13 vijek, a kraj nje se nalazi srednjovjekovno groblјe. Po narodnom predanju ovoga kraja, osnivanje sela i podizanje seoske crkve veže se za djelatnost Stefana Prvovjenčanog i Svetog Save. Postoji vjerovatnoća da je u njoj prvobitno bio sahranjen Uroš I.

sv diomitrije

Crkva Svetog Dimitrija u Domrkama

Pored pomenute crkve, za srednjovjekovno postojanje predanje vezuje crkve u Jugovićima, Srđevićima i Gračanici. Sve tri crkve su posvećene Svetom Nikoli.

Predanje o crkvi u Jugovićima kaže da su istu podigli, prije Kosovske bitke, Nemanjića čobani, koji su u toku lјeta izgonili stoku na pašnjake u gatačkoj površi. Osim toga, za Jugoviće se može naći podatak da je pred najezdom Turaka u 14 vijeku u ovo selo pobjegla žena Vojina Jugovića noseći u svojoj utrobi muško dijete. Po tome djetetu, kasnije uglednom čovjeku, izrodilo se veliko pleme, a selo dobilo ime.
U Cernici i Jaseniku postoje temelјi srednjovjekovnih hramova. Idući od Gacka prema Foči u jednoj prirodnoj dolini, na mjestu koje se zove Trnova luka, postoje ostaci temelјa manastira, po predanju iz turskog doba.
Nabrajajući zanimlјivosti u Gacku, dolazimo do predanja:
Za selo Danići priča se da je dobilo ime tako što je udovica Miloša Obilića bježeći iz Cernice ovdje „predanula“ (odmorila se).
U gatačkoj Površi nalazi se jedno od najviših hercegovačkih sela (oko 1200 metara) pod Lebršnikom. Od davnina postoje priče o zakopanom blagu, o vilinskim dvoranama u „Vilinoj Pećini“ i o avetima u Bajnoj Pećini.
U selu Dražlјevo na mjestu koje se zove Krs’ postoji nekoliko „grčkih grobnica“ i jedan krst, gdje su se nekad sreli svatovi i iskrvili se. Slične su priče i za selo Vratlo, Obješenik, Kravarevo, i druga, za koja se vežu takve priče o svatovima i grobnicama.
U Nadanićima ima selište na kojem je, kako kažu, bila crkva koja je preletjela u Domrke, kad je jednom ciganka prostrla na njoj pelene.
Nakon naprijed navedenih, možda i nevjerovatnih priča, vrijedno pomena je predanje iz golijskog sela Kazanci, koje odavno živi u narodu. Naime, na džamiji, muslimanskom vjerskom objektu, postoji krst. Ta džamija veže za sredinu 17 vijeka. Predanje kaže da je Osman-paša Kazanac, inače hrišćanskog porijekla od Papovića iz Golije, u rodnom selu sagradio u isto vrijeme crkvu i džamiju, kao spomen na svoju bivšu i svoju novu vjeru. Car mu dozvoli da to uradi, ali pod uslovom da se minaret džamije ne vidi sa zvonika crkve i obratno. Tako i bješe, sagradi se crkva i džamija, na oko 300 metara razdalјine jedna od druge, a ispuni se i carev uslov. Džamija je bila zidana tesanim kamenom. U podnožju minareta sa prednje strane od tesanog kamena uzidan je krst. Slučajno ili namjerno, majstori ugradiše bjelјe kamenje, kako bi se „obilјežila“ muslimanska bogomolјa.

dzamija

Džamija (sa krstom) u Kazancima

Predanje govori da je Bajo Pivlјanin napao Kazance i tom prilikom zapalio i srušio džamiju. Džamija nikad nije obnavlјana. Za dušu svoje majke Osman-paša Kazanac je u rodnom selu sagradio i crkvu, posvećenu Svetom Arhangelu Mihailu, kojeg inače Papovići slave kao krsnu slavu.

Close
Molimo Vas da podržite naš sajt
Ако Вам се свиђа сајт молимо Вас да кликнете на неку од следећих опција и да помогнете сајту да постане бољи.
error: