Običaji i vjerovanja u Hercegovini (4): Zemlja Svetog Save

Stati na hercegovački kamen znači stati na istoriju. A ta istorija su crkve, crkvišta i mnoga druga mjesta koja svako od sebe ima neki veliki značaj!

velibor

Ovim prostorom prošli su učenici Hristovi. Čak od prvog vijeka prisutne su crkvene zajednice. Predanje o boravku apostola Pavla u ovim krajevima i danas živi, naročito na pravcu nekadašnjeg Rimskog puta:

„Pećina Apostola Pavla iznad Trebinja, u Trebinjskoj Površi u pravcu staroga grada Epidavrosa (nazvanoga tako kao kolonija Grka iz Epidavrosa sa Peloponeza), koji je srušen zemlјotresom u 7 vijeku, pa je kao „Stari grad“ (Civitas vetus) nazvat Cavtat (potom je preko puta njega podignut današnji Dubrovnik); pa Pavlova crkva u selu Dolovi kod ove Pećine, i naravno Pavlova crkva u drevnom Petropavlovom Manastiru (s početka 4. vijeka) u istoimenom polјu kod Trebinja, u kojoj je nedavno otkrivena ranohrišćanska Krstionica iz doba Svetog cara Konstantina (337. g.) dok je malo sjevernije, u selu Paniku, nađena ranohrišćanska crkvica iz 280. godine, koju su Srbi obnovili i freskopisali u 12. vijeku, a danas je potoplјena vodom Bilećkog jezera.“

Počev od apostola Pavla, pa preko njegovih učenika i slјedbenika, prolazili su svetitelјi i svetitelјke ovom zemlјom, pravednici i Božji ugodnici. Hodili su vladari i zadužbinari, vojskovođe i mnogi drugi, znani i neznani. I rađali se i živjeli!

Hercegovina je uvijek davala velike sinove u licima rodolјubivih arhijereja i sveštenika, narodnih vojvoda i boraca u viševjekovnim borbama za srpstvo i pravoslavlјe.

Prostori današnjeg Zahumlјa i Hercegovine bili su srpski od vremena doselјavanja Slovena na Balkan. A kao što smo već istakli, hrišćanstvo se propovijedalo i vijekovima prije. Srbi su sve do Svetoga Save pripadali postojećim Episkopijama u Primorju, Zeti i Raškoj.

Sveti Sava je osnovao Humsku Episkopiju – kao četvrtu u rangu među Eparhijama Srpske pravoslavne crkve.

Eparhija potiče iz 1219. godine, od Svetoga Save, koji postavlјa učenika svojeg Ilarija (1221 – 39), pa nadalјe idu naslјednici, prema podacima iz Pomenika – Diptiha episkopa humskih – zahumsko – hercegovačkih, među kojima izdvajamo: Sveti Sava Drugi (oko 1250-64), Sveti Danilo (1316-24), Sveti Vasilije (1639-51) i Sveti Petar Zimonjić (1903-21).

Ukupno 65 vladika do današnjih preosvećenih Arhijereja i Otaca Atanasija i Grigorija. Nemirna prošlost u ovome području uticala je da se sjedište, kao i same granice Eparhije, mijenjaju.

I pored svetih arhipastira hercegovačkih, nije malo ni onih koji su svojim Bogougodnim životom i mučeništvom zaslužili oreol i vječnu slavu pred Gospodom.

sveti-vukac5a1in-1

Jedan od njih je novomučenik iz Jasenovca, iz hercegovačkog sela Klepci, koje se nalazi na istočnoj obali Neretve (naspram Čaplјine). Vukašin Mandrapa, rođen krajem 19. vijeka iz pobožne srpske trgovačke porodice, ostao je upamćen po rečenici: „Samo ti, dijete, radi svoj posao“. Riječi ostaše zabilјežene kada je mučitelј mučio i sjeckao Vukašina. Mučenik je zračio nebeskim mirom odlazeći sa ovoga svijeta!

Mučenici i svetitelјi dadoše svetost zemlјi ovoj. Isto tako, narod Hercegovine nikada se nije odrekao Boga. I to je veličina i onih koji nisu sveti, a žive u ovoj svetoj napaćenoj zemlјi. Bog i Božija davanja u raznim vremenima daju i osjenjuju svojim prisustvom iznova ovu zemlјu. Iz novije istorije navodim događaje kada je rodnu zemlјu 1996. godine „posjetio“ Sveti Vasilije, te kada je Hercegovina sa radošću dočekala Hilandarsku Trojeručicu, čiji su putevi bili čudesni i koja je čudesno djelovala kroz srpsku istoriju. Sveta Ikona je pohodila zemlјu juna 1998. godine. A istorija o svetoj Ikoni Trojeručici ujedno je i istorija o Svetoj Gori, Hilandaru i Svetim srpskim vladarima.

Događaja je mnogo koji u sebi imaju istinsko Božije pojavlјivanje.

sveti-sava

Sveti Sava – freska u Manastiru Mileševa

U svakom vremenu Gospod daje Crkvom svoje svetitelјe, koji vjerni narod prosvećuju i osvećuju na zemalјskom putu ka Carstvu Nebeskom. I u Srpskom narodu, od kako on postade Hristov, Gospod je neprekidno davao svoje svetitelјe. Prvi Srpski Prosvjetitelј je bio Sveti Sava. On je jedna od najmarkantnijih ličnosti u istoriji srpskog roda. Nije moguće uopšte shvatiti i ocijeniti njegov doprinos srpskom narodu.

Nema pouzdanih istorijskih podataka kada se rodio Sveti Sava (Rastko Nemanjić). Po nekima to je 1169. godina, a po nekima 1174. ili 1175. godina. Na krštenju je dobio ime Rastko, po uzoru na slovenskog kneza Rastislava, koji je oko 864. godine tražio misionare iz Carigrada, da u njegovoj kneževini propovijedaju hrišćanstvo. Ne može se zanemariti ni vjerovatnoća da je u izboru imena bila od uticaja i uloga i značenje hrasta u slovenskoj mitologiji. Po hrastu, slijedi ime Hrastko, a po njemu Rastko.

Sveti Sava itekako ima veze i u svom ovozemalјskom putu sa Humskom zemlјom, odnosno današnjom Hercegovinom.

Tadašnji vladar Srbije, veliki župan Stefan Nemanja, zvanje humskog kneza dodijelio je svom najmlađem sinu Rastku, koji je imao tada oko petnaest godina. Knez Rastko je formalno gospodario Humskom zemlјom (Zahumlјem) u periodu od 1190. do 1192. godine uz pomoć vjernih plemića. O njegovoj djelatnosti malo se zna.

Jedan od njegovih životopisaca, Teodosije, kaže da je Rastko svoju mladost do sedamnaeste godine provodio u dijelu očeve države – Hercegovini.

Poslije, odlazi na Svetu Goru. Rastko je sa dodijelјenog mu posjeda – Humske zemlјe tajno stigao u Hilandar i prigrlio monaški čin, dobivši ime Sava – budući Sveti Sava. Svima nam je poznato da je Sveti Sava udario temelјe srpskoj samostalnoj crkvi, utvrdivši njene prve episkopije.

U dokumentima Pećke patrijaršije piše da je Sveti Sava u Nevesinju, odnosno u mjestu Zalomu, u hramu Sv. Bogorodice, 1219. godine postavio prvog humskog episkopa:

„Taže postavlјaet dvanadesjat episkopov v deržave brata svoego. Prvago v Zaholmii vo hrame Presvetija Bogorodici, eže i nine zritsja pod gorju zovovom Zalom v nevesinskom kadiluke!“ (Glasnik srpskog učenog društva, XXXV, Beograd, 1872, str. 21.)

U narodnom vjerovanju i predanju, lik Svetog Save odražava i osnovne karakteristike srpskog narodnog vjerovanja. U vrijeme kada je crkva jačala, Sveti Sava je akter hrišćanizacije.

Kult Svetog Save je bio izuzetno izražen kroz istoriju. I kada je 1594. godine Sinan paša prenio svete mošti iz Mileševe u Beograd i spalio na Vračaru, htio je da se na taj način uništi svetiteljev kult.

Međutim, efekat je bio suprotan, posebno u Hercegovini, kada su Srbi otpočeli sa pripremama za oružanu borbu protiv Turaka. A Hercegovina je smatrana zemlјom pod zaštitom Svetog Save.

O Svetom Savi postoje mnoge anegdote i priče, ali je narod ispreo i prava predanja, u koja je unio i elemente mnogih ranijih mitova. On je putujuće božanstvo, putuje po srpskim zemlјama, zavodi red i blagostanje, uči narod kako da ore, kopa, i slično.

Predanja o Svetom Savi vezana su za razne krajeve srpskog naroda. To je upravo iz razloga kako bi on bio prisutan u svim porama srpskog života. Tako i u Hercegovini, postoje priče koje se odnose na djela Svetoga Save. Poznate su: „Sveti Sava i kiridžije“ gdje je prozreo i kaznio njihovu prevaru, „Sveti Sava blagoslovio majku Svetog Vasilija“ u kojoj je blagoslovio majku sveca hercegovačkog, nakon što mu je Ona dala da se vode napije.

Kao zanimlјivi primjeri, a koji i dan danas žive u narodu, su predanja iz Ljubinja i Popova Polјa kod Trebinja:

Selo Žabica u Ljubinju veže se za jedno narodno predanje o Svetom Savi. Naime, Sveti Sava je jednom prilikom, sa svojim đakonom, zanoćio na mjestu, koje i danas narod zove Lokva. Žabe su kreketale i nisu mu dale da zaspe. Poslije izvjesnog vremena, kada dosadi kreketanje žaba u lokvama, Sveti Sava zapovijedi žabama da više ne krekeću! Ujutro, pođoše, ali putem se sjeti Sveti Sava da nisu rekli da žabe nastave sa kreketanjem. Pošalјe svog đakona da se vrati. Međutim, đakon se vratio na mjesto gdje su bili zanoćili, ali je rekao: „Krekeći žabice“. Od tada, selo se zove Žabica. U selu, na tom mjestu i dan danas krekeće samo jedna žaba?!

lokva-u-zabici

Lokva u Žabici

Putujući Popovim Polјem, Sveti Sava je hodio sa svojim štapom i na mjestima gdje je stavlјao štap, odnosno odmarao, tuda se pravio tok rijeke, koja je do tada, svih prethodnih godina bila promjenjivog toka. Između dva sela, Tulјa i Mrkonjića, dok je Sveti Sava odmarao, ostavi štap, ali mu ga neko od selјana pomjeri. Pomjeren štap je uzrokovao da se napravi prvobitni krivudavi tok rijeke. I dan danas, to područje se zove „kriva rijeka“.

Kao i u mnogim predanjima, priče o Svetom Savi donijele su spomen o tome kako je ostavlјao i tragove u kamenu ili stijenama. Vezano za takva predanja u Hercegovini, priča da se „Savin lakat“ nalazi na okuki niže Konjica, na Jezerima. Tu se nalaze tri česme koje narod zove Savine česme. U Bančićima kod Ljubinja postoji i dub (hrast) Svetog Save koji je zelen tokom čitave godine.

zeleni-dub-ljubinje

Dub (Hrast) Svetog Save u Ljubinju

Dakle, nebrojeno je mjesta koja se vežu za spomen na svetitelјa. Po narodnom vjerovanju, ako zagrmi na dan Svetog Save onda će nastati veliki događaji na zemlјi, jer: „Grom zagrmi na Svetoga Savu, usred zime kad mu vrijeme nije“. Takođe grmlјavina na taj dan tumači da će biti sušna godina.

 

Close
Molimo Vas da podržite naš sajt
Ако Вам се свиђа сајт молимо Вас да кликнете на неку од следећих опција и да помогнете сајту да постане бољи.
error: