Običaji i vjerovanja u Hercegovini (3): Zavičaj Nemanjića

Zahumlјe, Humska zemlјa i Hum, nazivi su pod kojima su se u određenom periodu podrazumijevali određena teritorija i određeni državno-pravni identitet današnje Hercegovine.

velibor

 

 

Ne postoje pouzdani podaci od kojeg vremena je naselјeno područje Hercegovine. Po arheološkom blagu, lokaliteti vezuju istoriju od predhrišćanskog vremena. U jednom dobu i Rimlјani imaju svoj uticaj na tlu Hercegovine. Ostaci njihovih naselјa se nalaze na ušću Neretve, oblasti Trebinja, Bileće, Nevesinja, …

stefan nemanja

Stefan Nemanja

Takođe postoje ostaci ilirskih i grčkih naselјa. Po arheološkim nalazima može se zaklјučiti da je bio prisutan jak uticaj grčke civilizacije.

Već u prvoj polovini 7. vijeka srpska plemena su naselila ovu teritoriju koja je u to vrijeme ulazila u sastav Vizantijskog carstva, dok za vrijeme vladavine Stefana Nemanje (1169-1196) ulazi u sastav srpske države.

Teritorija kojom je vladao „Herceg od Svetog Save“ predstavlјala je do pred kraj 14. vijeka integralni dio države Nemanjića, te su većina stanovništva bila pravoslavni hrišćani.

Na teritoriji današnje Hercegovine, Stefan Nemanja, kasnije i njegovi potomci, odigrali su važnu ulogu jedne istorijske epohe, naročito u učvršćivanju pravoslavne crkve. Istorija i tradicija su u čvrstoj vezi Nemanjića i Hercegovine. Prema narodnom predanju Ljubomir kod Trebinja, pominje se kao mjesto Nemanjinog porijekla. Isto tako, Popovo polјe kažu da je dobilo ime po popu Stevanu, pretku Nemanjinom.

I o samom postanku i imenu Hercegovine, svoje tumačenje imaju i narodna predanja. Jedno predanje kaže da se anđelima iznad Hercegovine pocijepala torba sa kamenjem. Po nekim turskim pričama, Hercegovina je dobila ime po riječi „herseng“ što znači „kamenje“.

Termin Hercegovina vezuje se za drugu polovinu 15. vijeka. Prvi titularni herceg bio je Stefan (Šćepan, Stjepan) Vukčić Kosača. Bio je vrlo interesantna i tajanstvena ličnost svoga vremena.

Proglašen je za „Hercega od Svetog Save“ i po njemu zemlјa se nazvala Hercegovinom. Zauzimala je prostor od Cetine do Lima i Morače na jugoistoku, od Neretve do ušća Lima na sjeveru, kao i Duvno i dio Livanjskog polјa. Sjedište mu je bilo u utvrđenom gradu Blagaju, na izvoru rijeke Bune.

ljubomir

Područje Hercegovine obilovalo je gradovima (o kojima danas postoje predanja, a od nekih su i dan-danas vidni ostaci). Pomenuću samo neka od njih: Konjic, Vjenčac (glavni grad župe Nevesinje), Biograd, Klјuč (kod Gacka, jedan od najvažnijih gradova Kosača), Ničevac kod Trebinja, Klobuk, i dr.

Iz toga vremena, pored gradova i mnogi krajevi Hercegovine imaju neka obilјežja, nastala na osnovu mitskih ili stvarnih događaja ili likova. Tako na primjer, između Gacka i Nevesinja, na dva kilometra od Fojnice, uz put pod jednim gajem, nalazi se nepresušno vrelo, koje se zove „Hercegovo vrelo“. Po narodnom predanju, ime je dobilo po Herceg Stefanu koji je tu lјeti često obitavao. Uz vrelo se nalazi od kamena isklesana stolica, na kojoj je Herceg sjedio. Nebrojeno je takvih primjera. Vijekovi su prolazili, a granice su se mijenjale. Hercegovina je imala vrlo burnu istoriju. Sudarale su se vojske. Mijenjale su se vlasti. Zemlјa je bila svačija i ničija. Pustošena, pa iznova obnavlјana i naselјavana.

neretva

Danas, u geografskom i klimatskom pogledu, Hercegovinu ćemo podijeliti na istočnu i zapadnu. Granica je rijeka Neretva. Isto tako, na osnovu klimatskih osobina podjelu možemo izvršiti na gornju i donju Hercegovinu.

Ali, nećemo govoriti o istoriji, geografiji, stanovništvu i slično. Ovo je prikaz zemlјe u nekoj drugoj dimenziji, koja nije skroz vidno prisutna i koja je sticajem savremenog načina života otišla u zapećak.

Prošlost je zapisana u Hercegovini, u njenim vrletima, kamenu i zemlјi, njenoj vodi i njenom nebu.

Često je bila surova i preteška za život jer su krvlјu i znojem natapana njena polјa i njene planine.

Svetosavlјe kao podsticaj u Hercegovini je rušeno nebrojeno puta, ali temelјi su ostali netaknuti i iz njih su iznova stvarane ponovo čvrste zidine.

Јевто_Дедијер.jpeg

Jevto Dedijer

Hercegovina zauzima posebno i značajno mjesto u svijetu u kome živimo. Prošlost nam govori o zemlјi veoma mnogo. Hercegovina je puna arheološkog blaga iz različitog vremena, od praistorijskog do današnjeg. Prošlost je zapisana u ruševinama, istoriji i predanjima.

 

Jevto Dedijer u svom djelu „Hercegovina“ ističe da su glavni praistorijski spomenici u ovoj zemlјi groblјa iz tog perioda, u nauci poznata pod imenom tumuli (a u narodu gomile), zatim mnogobrojne gradine, vrsta visokih utvrđenih naselјa praistorijskog vremena, koje se nalaze obično na usamlјenim i strmim vrhovima oko današnjih sela.

U Hercegovini je srednji vijek ostavio preko 24.000 nadgrobnih spomenika – stećaka, svrstanih u brojne nekropole, u grupama ili pojedinačno. Najveći broj stećaka nalazi se u opštinama: Nevesinje, Gacko, Stolac, Bileća i Trebinje. Svi oni govore o dalekom vremenu, te početku svoga nastajanja od davnog 12. vijeka. O postanku nekropola stećaka (u narodu nazivanim „gradovima mrtvih“ ili „grčkim groblјima“) postoje mnoga predanja koja žive do današnjih dana. Po jednom od njih, na tom mjestu su se susreli svatovi i u međusobnom sukobu svi su izginuli sa mladom i mladoženjom.

Nјihovi likovi su se okamenili i postali spomenicima. Zato se negdje i nazivaju „svatovska groblјa“.

„Grčka groblјa“ se nazivaju jer su po vjerovanju na ovome tlu živjeli Grci, koji su zbog velike zime nekuda odselili, a iza njih su ostali stećci.

Za naziv „grčka groblјa“ još se kaže da potiče zbog toga što groblјa pripadaju istočnoj pravoslavnoj crkvi, koju su zvali i „grčka“. U prilog tome je i činjenica da su zapisi na stećcima ćirilični, kao i da su položeni u pravcu istok-zapad.

O njihovoj pripadnosti, što je i tema mnogih diskusija na ovim prostorima, dolazimo do vrlo jasnih činjenica, a to je da su pripadali pravoslavnom živlјu. Ne isklјučuje se mogućnost i da su pripadali svim stanovnicima uzimajući u obzir socijalno-ekonomske prilike. U prilog pripadnosti govori, kao primjer, da na stećku u selu Balјci kod Bileće, piše da tu leži kaluđer Gligorije, ili stećak kod pravoslavne crkve u Ošanićima gdje je sahranjena monahinja Marta. Takođe, stećcima su obilјeženi grobovi Miloradovića koji su podigli manastir Žitomislić.

Pored stećaka, u Hercegovini ima još mnogo drugih nadgrobnih spomenika koji govore o prošlosti i narodu ove zemlјe.

Hercegovina obiluje epskom tradicijom, narodnim pjevanjem i pripovijedanjem, pričama o hajducima, neobičnim lјudima, vojskovođama, svecima i pjesnicima.

 

stecci
U Hercegovini veliki značaj pripada guslama. Postoji izreka: „Teško kući u kojoj gusala nema“, jer se smatraju svetinjom. Gusle su živi pratilac misli, želјa i snova budućnosti i mučeničke i slavne prošlosti. Upravo su one širom svijeta pronosile slavu i junaštvo Hercegovaca, jer guslarev poj je bio o vjekovnoj borbi naroda za slobodu i opstanak, o vojvodama i junacima. Zvucima gusala slušaoci srastaju sa pjesmom, te izazivaju osjećanja i stvaraju energiju.

Za Hercegovinu kažu da je duhovni svetionik srpskog naroda. Ona je Nemanjićima bila zavičaj, na njenoj zemlјi je sinulo u vječni pomen Miroslavlјevo jevanđelјe, te ova zemlјa je dala veliki broj velikih imena u različitim vremenima živlјenja.

Hercegovina je veoma interesantna prirodna cjelina. Ona se razlikuje od ostalih srpskih oblasti po tome što je ona sačuvala u sebi veliki dio porodica koje odavno žive na tom području, pa čak i od vremena prije dolaska Turaka.

Kod mnogih bratstava u Hercegovini postoje predanja po kojima su njihovi preci došli sa Kosova poslije Kosovskog boja i da potiču od srpskih junaka. Nema sumnje da je poslije Kosovskog boja nastalo masovno kretanje stanovništva prema Crnoj Gori i Hercegovini. Biti potomak nekog čuvenog plemića bilo je velika čast i ponos, pa su se predanja vremenom „uobličavala“ i prenosila s kolјena na kolјeno.

guslar1

Zbog istorijskih zbivanja i uslova života, Hercegovina je zemlјa u koju se uvijek neko doselјavao ili iz nje se iselјavao u neke druge krajeve. Ali bilo je i onih koji su ostajali na ovoj grudi zemlјe, odolijevajući svim nedaćama. Oni sebe nazivaju „starosjediocima“ ili „starjenicima“. Mnoge porodice koje danas žive u Hercegovini, krajem 18. i početkom 19. vijeka su se doselile u Hercegovinu iz Crne Gore, kada su neki krajevi istočne Hercegovine opustjeli zbog haranja kuge.

U istočnoj Hercegovini očuvao se biološki najsnažniji dio srpskog naroda, koji se tokom vijekova raselio na prostore Balkana, pa i čitavog svijeta. Upravo taj narod je nosilac srpske nacionalne ideje i velikog srca kojeg je iznjedrilo kršno hercegovačko tlo.

Tražeći bolјi život, mnogi Hercegovci su se naselјavali po cijelom svijetu. Otuda je i nastala poznata narodna izreka: „Hercegovina cijeli svijet naseli, ali sebe ne raseli“.

Veliki srpski pjesnik i diplomata, Jovan Dučić, u svojim „Jutrima sa Leutara“ za Hercegovce kaže:

„Nјihova uboga pokrajina napravila ih je skromnim, pobožnim, umjerenim. Tu je, kako se uopšte misli, najbolјe postignuta ravnoteža između čovjekovih vrlina i mana. Ja mislim i da je upravo u toj zemlјi ponikla naša riječ „ulјudnost“, koja bi značila najviši stepen obaveze učtivosti, najviši oblik otmenog izraza, krajnji domašaj blagorodstva i dobrote. Srbin iz te zemlјe nije ni po svojoj prirodi samo učtiv nego i topao i srdačan, lјubak i dobrostiv. Skladnost i harmonija tog karaktera čine da je on oprezan i pažlјiv, istovremeno kad i ponosan i rješlјiv“.

Raznolika vjerska i nacionalna pripadnost stanovništva, tuđa miješanja i uticaji doselјenika, uticali su na formiranje svojevrsnog mentaliteta, kulturnih i drugih razlika među izmiješanim stanovništvom tpiju konfesija (pravoslavlјe, rimokatolicizam i islam). Poslјedica vjera su razni običaji i vjerovanja koji su se zadržali i do današnjih dana.

Jedno je sigurno, Hercegovina je nešto posebno, nešto što se riječima ne može opisati, jer istinsko srce kuca u njoj. Hercegovina je prošlost, sadašnjost i budućnost!

 

Svakog utorka i četvrtka, na portalu Slobodne Hercegovine, feljton Velibora Šipovca “Običaji i vjerovanja u Hercegovini”.

Iz istraživačkog rada, većim dijelom dokumentovanog u objavljenoj knjizi pomenutog autora, imaćemo priliku da saznamo o prirodnim i “neprirodnim” pojavama u Hercegovini.
Kroz pagansko nasljeđe, od predanja do zbivanja današnjih dana, prikazane su starine i svetinje Hercegovine, čudesne pojave, običaji o vjerskim praznicima, vjerovanja iz životnog ciklusa, kao i narodno vjerovanje i sujevjerje.

(Ovaj feljton možete naći i na stranicama www.istocnahercegovina.com)

Close
Molimo Vas da podržite naš sajt
Ако Вам се свиђа сајт молимо Вас да кликнете на неку од следећих опција и да помогнете сајту да постане бољи.
error: