Miroslavljevo jevanđelje nastalo u Zavali kod Trebinja?!

Klјuč je u podudarnosti motiva – onih uklesanih u kamenu i sličnih iscrtanih u jevanđelјu, pojašnjava nam kustos Jelena Pujić. „Prvenstveno je sličnost u načinu rada – kako su te ptice u kamenu iskazane, tim karakterističnim tačkicama i crticima,i one su upotpunosti na takav način iscrtane i u Miroslavlјevom jevanđelјu, koje je naš najstariji ćirilični spomenik“.

 

kamene-ptice1

Jelena Pujić, kustos arheološke zbirke Muzeja Hercegovine

Izvor: Radio Trebinje
Autor: Rade Savić

Kamena plastika iz Zavale kod Trebinja sa motivom ptica i danas intrigira istraživače prošlosti, a svi napori mitološko-teološkog iščitavanja ovih simbola i dalje su bez pravog odgovora.

Na likovno najatraktivnijoj ploči – veća i raskošnija ptica, sa krugom nalik na nimbus, dominira nad manjom i skromnije iscrtanom – s njom gradeći kompoziciju i danas nejasnog značenja: da li u pitanju atak ili božanska intervencija? Lakše nije odgonetnuti ni značenje druga dva para ptica, smještenih između putira. Ovi artefakti iz 11. ili 12. vijeka, među arheolozima poznatiji kao „zavalske ptice“, pretpostavlјa se da su sačuvani dio kamene ornametike crkve Svetog Petra u Zavali.
Mnogo vijekova kasnije ptice iz Zavale našle su mjesto i na službenom grbu Grada Trebinja, ali u odgonetanju tajne ovih u kamen uklesanih motiva, međutim, nije se puno odmaklo još od 60-tih godina prošlog vijeka, kada je ova građa sakupljena i prvi put istražena i opisana.

kamene-ptice2
„Pretpostavlјa se da je ova veća ptica paun i ona se javlјuje kao simbol u svim mitologijama – od hrišćanske do onih orijentalnih, pa se ne može sa sigurnošću tvrditi šta su one predstavlјale. Naročito stoga što ptice nisu nađene u okviru građevinske cjeline stare crkve u Zavali, već su bile razbacane po selu, te se ne može pretpostaviti ni koji dio crkve su one krasile ni koje je liturgijsko značenje ovih predstava“, kaže arheolog Jelena Pujić, kustos u Muzeju Hercegovine u Trebinju, u čijoj se arheološkoj zbirci danas čuva ova kamena plastika.
Nimalo slučajno, pored ptica iz Zavale u arheološkoj postavci izloženo je fototipsko izdanje Miroslavlјevog jevanđelјa, dar Narodnog muzeja u Beogradu Muzeju Hercegovine. I tu smo kod još jedne, za nauku mnogo značajnije zagonetke ovih ptica u kamenu.

kamene-ptice3
Uobičajne su pretpostavke da je ovaj u svijetu čuveni jevanđelistar i najznačaniji spomenik naše pismenosti nastao na području Bijelog Polјa ili Kotora. Međutim, još od vremena kada je u Zavali nađena kamena ornamentika sa pticama, najprije Marko Vego, a potom i drugi istraživači, počeli su da otkrivaju veze između ova dva artefakta, a kao zasnov novoj tezi – da je Miroslavlјevo jevanđelјe rukotvoreno možda upravo ovdje, u Zavali kod Trebinja.
U prilog pretpostavci je i činjenica da je ovaj jevanđelistar nastao u vrijeme i po narudžbi zahumskog kneza Miroslava, brata velikog raškog župana Stefana Nemanje, a za potrebe tada episkopske crkve Svetog Petra i Pavla u Bijelom Polјu na Limu, koja je, opet – svoj metoh imala ovdje, na području Hercegovine. Ipak, klјuč je u podudarnosti motiva – onih uklesanih u kamenu i sličnih iscrtanih u jevanđelјu, pojašnjava nam kustos Jelena Pujić.

„Prvenstveno je sličnost u načinu rada – kako su te ptice u kamenu iskazane, tim karakterističnim tačkicama i crticima, i one su upotpunosti na takav način iscrtane i u Miroslavlјevom jevanđelјu, koje je naš najstariji ćirilični spomenik“, kaže Pujićeva.

jevandjelje

Ilustracije ptica u Miroslavljevom jevanđelju

Ptice nisu jedini motiv sa ove kamene plastike koji svoje replike nalazi među ilustracijama Miroslavlјevog jevanđelјa. I sličnost ornamentnih zastavica zbunjuje i postavlјa pitanje – da li je autor inicijala i minijatura jevanđelistara „dijak Grigorije“ ilustracije radio upravo u Zavali, a po uzoru na nešto njemu već poznato a što se dalo precrtati: na motive i forme sa ornamentike crkve Svetog Petra.
„To su zastvice, u tropleteru i dvopleteru, koje čine jednu pletenicu. Ona se sa tri strane završava u vidu uglova, a sa ostale tri – u zaoblјenom konopcu. A takve, upotpunosti iste, zastavice nalaze se i u Miroslavlјevu jevanđelјu“, dodaje Pujićeva.
Smatrajući je jednom od najljepših ikad napisanih rukopisnih knjiga, UNESKO je 2005. godine Miroslavlјevo jevanđelјe uvrstio u svoju biblioteku „Pamćenje svijeta“, čime je postalo dio 120 najvrednijih dobara koje je stvorila lјudska civilizacija, zajedno sa francuskom Deklaracijom o pravima čovjeka i građanina iz 1789. godine, sa kolekcijama Šubertovih i Šopenovih dela, Geteovih rukopisa, Betovenovom Devetom simfonijom, Gutenbergovom Biblijom, rukopisima Nikole Kopernika, sa kartom svijeta iz 1507. godine, sa feničanskim pismom, arhivom Nikole Tesle… Da li ovaj dragulj srpske i svjetske kulturne baštine nastao ovdje, u Zavali kod Trebinja – pitanje je na koje bi odgovor mogle da daju ove ptice, samo da nisu od kamena. Jer kamen, kao kamen, zapitanom nudi – samo ćutanje…

Ostavite komentar

Close
Molimo Vas da podržite naš sajt
Ако Вам се свиђа сајт молимо Вас да кликнете на неку од следећих опција и да помогнете сајту да постане бољи.
error: