Čije su Bosna i Hercegovina?

Ovim tekstom pokušaćemo da na objektivan i narodu razumljiv način, obradimo najstarije istorijske izvore koji govore o teritorijama koje se danas zovu Bosna i Hercegovina (BiH).

01

Izvor: Frontal
Piše: Boris Radaković

U najstarije izvore o BiH spadaju spisi, povelje, pisma i drugi materijalni izvori nastali tokom srednjeg vijeka na ovim prostorima. Zbog današnje zloupotrebe istorije u dnevnopolitičke svrhe, ovim tekstom ćemo ukazati na etnički karakter srednjovjekovne bosanske države.

Pisane podatke o narodu na prostoru današnje BiH nemamo do 9. vijeka. Međutim, postoje materijalni dokazi o rano-srednjovjekovnom naseljavanju Slovena na Balkan. Arheologija saznanja o ranom rasprostiranju Slovena na Balkanu, a time i Srba, crpi iz njihovih materijanih ostataka. Na prvom mjestu to su mjesta na kojima su ti narodi sahranjivani, u arheologiji poznati pod nazivom “ gromile“.

Gomile srpskih gromila

Između dva svjetska rata, gromile je istraživao etnolog Jovan Erdeljanović, koji je pretpostavljao da bi one mogle biti stari srpski grobovi. U poslednje vrijeme, gromile je najviše istraživao i o njima pisao arheolog Đorđe Janković. Zbog vezanosti lokacija gromila sa srpskim etničkim prostorom, i posebnosti predmeta nađenjim u njima, Janković ih naziva „srpske gromile“, a ovako ih on definiše:

02

„Gromile su uglavnom manje humke, donekle različitog sastava, koje ponekad sadrže različite predmete. U njima nema ostataka ljudskih skeleta. To se objašnjava, kako će se videti, običajima da se spaljeni ostaci pokojnika ne sahranjuju u zemlju, već izvan gromila.“ (Đorđe Janković, Srpske gromile, Beograd, 1998.)

Ovo ukazuje da su Srbi kao i mnogi drugi Sloveni, prije nego što će prihvatiti hrišćanstvo, svoje pokojnike spaljivali vjerujući da time oslobađaju dušu od tijela, koja može slobodno da se pridruži dušama predaka u zagrobnom životu. Ipak, Srbi su imali, bar kako svjedoče sačuvani podaci, nešto osobeniji pogrebni obred od ostalih Slovena.

Arapski izvori

Tako Arapski geograf, filozof i istoričar Abu’l – Hasan Ali al- Mas’udi iz 10. vijeka o Srbima piše:

„Pleme koje spomenušmo pod imenom S(a)rbin, spaljuje se na ognju, kada im umre vladar ili starešina; oni takođe spaljuju njegovog jahaćeg konja. Oni imaju običaj, sličan običajima Indusa“.

Isti podatak ponavlja drugi Arapski pisac Ibrahim ibn Jakub:

„Pleme koje spomenusmo, što se naziva S(a)rbin, spaljuje se u ognju, kada im umre vođa i spaljuju svoje jahaće konje. NJihov postupak je sličan postupanju Indusa.“

Podaci koje donose Arapski pisci nisu iz njihovog vremena, nego su stariji par vijekova, možda iz 8. vijeka, a to vidimo jer se u njihovim spisima spominju i plemena kojih više nema u 10. Vijeku, a to su: Langobardi (Nukabardi), Avari (Avandža), Duljebi (Dulaba), itd.

03

Srpske gromile rasprostiru se širom današnje BiH, kao i van ove teritorije, a ima ih čak i oko Knina. Do sada pronađeni lokaliteti gromila u BiH nalaze se oko Une, Kozare, Bosanskog Petrovca, Drvara, Grahova, Konjica, Trebinja, Bileće, Foče, Višegrada, Ozrena, itd.

Granica na Uni i Cetini

Ono što je zanimljivo, jeste uporediti i neke druge činjenice sa rasprostiranjem srpskih gromila. Tako imamo da, granica korišćenja ćirilice u ranom srednjem vijeku i nešto kasnije, na zapad seže odprilike do rijeke Une, Knina i rijeke Cetine, s tim da u poznom srednjem vijeku ćirilica prelazi tu granicu više na zapad, što se može objasniti ranim seobama Srba u tom pravcu. Otuda u rimokatoličkim spisima pomen „šizmatika“, „jeretika“ i „Vlaha“ (nazivi za Srbe i pravoslavce uopšte) prije 16. vijeka i mnogih velikih seoba Srba u te krajeve.

Zatim isto tako, štokavsko narečje, odnosno srpski jezik, do 16. vijeka na zapad se pružao skoro do rijeke Une. Takođe, pravoslavna groblja poznata pod nazivom mramorovi ili stećci, i crkvene građevine iz srednjeg vijeka, uglavnom prate raspored gromila.

04

Tako imamo npr. ostatke pravoslavne crkve i groblja u blizini Bosanska Gradiške, koji potiču iz 12. vijeka, i to znatno prije nego što će kralj Dragutin dobiti predjele Usore i Bosanske Posavine od Mađara na upravu. Tu je pronađen i jedan ćirilični natpis iz 1301. godine.

Kada posložimo sve ove činjenice, dobijamo prilično jasnu sliku etničkog karaktera teritorije na kojoj se razvila srednjovjekovna bosanska država. Jezgro iz kojeg se razvila bosanska država bilo je duboko unutar srpskog etničkog prostora u srednjem vijeku, a to, kako vidimo, potvrđuju gromile, srpski jezik, ćirilica, mramorje, pravoslavne crkvene građevine.

Pisana istorija

Što se tiče pisanih podataka o Srbima na teritoriji današnje BiH i šire, prvi pisani podatak donosi nam Franački hroničar i pisac biografije Karla Velikog, opat Ajnhard u svom djelu „Anali“.

Opisujući nekadašnju rimsku provinciju Dalmaciju, Ajnhard 822. godine piše da Srbi drže „veliki dio Dalmacije“. Inače rimska Dalmacija obuhvatala je prostor od Kosova i Metohije do Istre, i od Jadrana do Posavine. Pri tome se ne pominje ni jedan drugi narod, koji bu mogao živjeti u Bosni sem Srba, a čak nema pomena ni Hrvata na prostoru koji se uzima za njihovu etničku teritoriju u ranom srednjem vijeku.

05

Zanimljivo je da su Vizantijski pisci Srbe po nekad nazivali i Dalmatima. Tako pisac Jovan Kinam polovinom 12. vijeka naziva bosanskog bana Borića „egzarhom dalmatske zemlje Bosne“.

Na crkvenom saboru u Splitu 925. godine pominje se kao predstavnik Srba vladar Zahumlja (danas dio Hercegovine), Mihailo Višević. Treba naglasiti da tad još nije došlo do crkvenog raskola, i podjele hrišćana na ortodoksne i rimokatolike, to će usljediti 1054. godine.

Nakon Ajnharda i Splitskog sabora slijedi spis vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita iz 10. vijeka. U svom „Spisu o narodima“ u poglavlju „O Srbima i zemlji u kojoj sad stanuju“ Bosnu vidi kao jednu oblast u tadašnjoj Srbiji.

Pored toga, nabraja i druge srpske teritorije. Neke od njih će vremenom ući u sastav bosanske srednjovjekovne države a to su: Travunija, Zahumlje i Paganija.

Prvi srpski kralj iz Hercegovine

Krajem 11. vijeka, zabilježeno je da su krstaši grofa Rajmunda prošli kroz zemlju Slovena, koja se prostirala od Like do Drača, i da je njome upravljao kralj Konstantin Bodin. Znamo da je Bodin bio iz prve srpske kraljevske dinastije Vojislavljevića, čiji je osnivač Stefan Vojislav bio porijeklom iz Travunije, današnje Hercegovine.

Dakle, prva srpska kraljevska dinastija porijeklom je iz Hercegovine. Bodinovoj državi pripadali su i Bosna i Hum. Pored ovoga spisa, i mnogi drugi Srbe nazivaju Slovenima, isto kao što ih nazivaju i Dalmatima, Tribalima, Dukljanima itd, što je dokazano u istorijskoj nauci.

06

Već pominjani Jovan Kinam, polovinom 12. vijeka, opisujući pohod Vizantijskog cara Manojla I Komnina protiv Srba, Srbe naziva Dalmatima: „A iduće godine… kad putevi za Srbiju postaju najpogodniji za vojsku koja napada… skupi (car) vojsku kod Niša. Saznavši tu da se iz Peonije (Ugarske) šalju snage Dalmatima (Srbima)…“ i piše da rijeka Drina razdvaja Bosnu od ostale Srbije:

„Kada stiže blizu Save, odatle zaokrenu prema drugoj rijeci po imenu Drina koja izvire negdje odozgo i odvaja Bosnu od ostale Srbije.“

Dakle, iz ovoga vidimo da su Srbe po nekad nazivali i Dalmatima, po staroj provinciji koju su naselili, kao i to da se Bosna smatrala dijelom Srbije. Poslije toga kaže Kinam da narod u Bosni ima posebnu upravu i način života, ali nigdje ne kaže da u Bosni kao dijelu Srbije, odnosno teritorije koju naseljavaju Srbi, živi neki drugi narod.

„Onaj dio Srbije, koji se naziva Bosna“

Rimski papa u svom pismu Dubrovniku iz 1188. godine, kojim potvrđuje jurisdikciju Dubrovačke crkve nad Bosnom, kaže za Bosnu da je „regnum Servilie, quod est Bosna“ što bi prevedeno na srpski jezik značilo „onaj dio Srbije, koji se naziva Bosna“.

Ima nekih koji se neće složiti sa prevodom, ali radi razumjevanja stranih riječi ne mogu se sve bukvalno prevesti. Bosna u to vrijeme nije bila kraljevina iako ispred nje stoji riječ „regnum“ što na latinskom označava kraljevinu, ako se bukvalno gleda. Međutim, ova latinska riječ može i da se odnosi na državu ili neki dio države i ne mora nužno da označava samo kraljevinu. Iz ostalih riječ na latinskom vidi se da se Bosna smatra dijelom Srbije, tako da smo se mi odlučili za ovakav prevod.

07

Da je Bosna dio Srbije, već smo vidjeli da prije ovog papskog pisma smatra i Jovan Kinam, kao i Konstantin Porfirogenit. Ima, međutim, nekih istoričara i kvazi istoričara, koji smatraju da je papa mogao pogrješiti zbog neinformisanosti ili nekih drugih razloga, kad označava da je Bosna dio Srbije, jer je Bosna u to vrijeme autonomna banovina kojom vlada ban Kulin.

Teško je povjerovati da Vatikan, sa razgranatom crkvenom i diplomatskom mrežom nije mogao znati osnovne stvari o Bosni. Takođe, ne treba bukvalno razumjeti da je on smatrao da je Bosna dio Srbije sa jednim vladarem, uređenjem, crkvom itd. Ono što pismo pape govori, jeste da je Bosna jedna od zemalja koju naseljavaju Srbi, kao i da je nekad bila u jedinstvenoj srpskoj državi čije tradicije baštini.

Istočni dio Srba u crkvenom pogledu pripada ohridskoj arhiepiskopiji, a zapadni rimokatoličkoj crkvi i njenim centrima na Jadranskoj obali.

Pape o srpskoj Bosni

Takođe, ako je papa mogao jednom pogriješiti, pa i dva puta, nemoguće je da su pape i rimokatolički velikodostojnici vjekovima pravili greške. Evo primjera pored već navedenog, gdje rimokatolički spisi govore o Bosni kao zemlji Srba:

1. Oko 1245. god. kaže varadinski kanonik Ruđer ( Rogerius ), da je tatarski kralj ” uništio srpsku ( rašku ) državu Bosnu ” ( ” destruxit Boznam, regnum Raciae” ).

2. 1252. god. spominje se u pismu dubrovačkog arhibiskupa Ivana ” onaj dio Srbije, koji se naziva Bosna ” ( ” Regnum Serviliae, quod est Bosna ” ).

3. 1308. Franački anonimni putopisac prolazeći Balkanom, između ostalih krajeva i Bosnu i Hercegovinu (Hum) svrstava u srpske zemlje. On piše: „Kraljevina Raška ima dva dijela. Prvi i glavni dio je Raška, koji se tako zove po rijeci Raškoj, a sastoji se od tri provincije: Huma, Duklje i Primorja. Drugi dio ove kraljevine zove se Srbija i sastoji se takođe od tri provincije: Bosne, Mačve i Krajine.“ Ovo se svakako odnosi na područja kojima vladaju Milutin (Hum, Duklja, Primorje) i Dragutin (Bosna, Mačva, Krajina).

4. 14. vijek. Gorički arhiđakon Ivan kaže u 14. vijeku. da je jedan hrvatski kralj u 11. vijeku “opustošio srpska brda sve do Drine” („montes … Servios ad Drinum usque vastavit”).

5. 1346. god. postavlja rimski papa dumanjskoga vladiku Ivana i preporučuje ga spljetskom arhibiskupu i banu Stjepanu” srpskom (bosanskom) vladaocu ” ( ” Stehpano Bano principi Rasciensi (Bosnensi)”).

6. Ovi primjeri govore nam, da se zapadni pisci nisu mogli prevariti ovoliko puta oko Bosne i Hercegovine (Huma).

Od popa Dukljanina, do Stefana Tvrtka Kotromanjića

Još jedan od poznatijih izvora za srpsku istoriju, tzv. LJetopis Popa Dukljanina ali pravilniji naziv ovoga djela jeste Gesta regum Sclavorum, govori nam dosta o sredovjekovnoj bosanskoj državi. Isprva se mislilo da je spis iz 12. vijeka, ali je skoro utvrđeno da on nastao krajem 13. vijeka. Naručilac ovoga spisa, kako je ustanovio profesor Tibor Živković bio je Pavle Šubić, koji je ima pretenzije prema srpskim oblastima. Profesor Živković o tome piše:

„Pavle Šubić ovo čini sasvim legitimno, jer je on zet Dragutinov, oženjen njegovom kćerkom Ursom, pa tako po ženskoj liniji orođen (jula 1289) sa najistaknutijim Nemanićima. Ta politička koncepcija koju zastupa Pavle Šubić 1300. godine, tačno je ono o čemu piše GRS.“ (Tibor Živković, Gesta Regum Sclavorum II, Beograd, 2009, 341.)

Ono što je zanimljivo za nas jeste, da se u tom spisu pominje da se Srbija sastoji od dvije pokrajine Raške i Bosne. Dakle, još krajem 13. vijeka, jedan domaći spis govori o Bosni kao djelu Srbije. Kada uporedimo ove podatke, sa onima zapadnih i vizantijskih pisaca, dolazimo da zaključka da je Bosna bila dio jedinstvene srednjovjekovne Srbije.

Kada je ovo jedinstvo nestalo, ostale su tradicije te srpske države koje su se baštinile i u bosanskoj srednjovjekovnoj državi, a uporedivši druge podatke koje govore o etničkom karakteru. Bosna je, pored Paganije, Zahumlja i Travunije; jedna od srpskih teritorija na kojima se obrazovala srednjovjekovna bosanska država, a simbolično će se opet ujediniti 1377. godine, krunisanjem Tvrtka za kralja Srbljem.

U jednom od narednih tekstova obradićemo domaće povelje, nastale na teritoriji srednjovjekovne bosanske države, koje nam takođe mnogo mogu reći o stanovništvu ovih prostora u srednjem vijeku.

Close
Molimo Vas da podržite naš sajt
Ако Вам се свиђа сајт молимо Вас да кликнете на неку од следећих опција и да помогнете сајту да постане бољи.
error: